آستیگماتیسم چیست و چگونه تشخیص داده میشود؟
اگر هنگام نگاه کردن به نوشتهها، تابلوهای دور یا چراغهای شب احساس میکنید تصویر کاملاً واضح نیست، ممکن است مشکل فقط نزدیکبینی یا دوربینی نباشد. آستیگماتیسم یکی از خطاهای شایع انکساری چشم است که میتواند باعث تاری یا اعوجاج دید در فاصله نزدیک و دور شود. این اختلال معمولاً به دلیل شکل غیرطبیعی یا نامتقارن قرنیه و گاهی عدسی ایجاد میشود و باعث میشود نور بهجای تمرکز مناسب روی شبکیه، در بیش از یک نقطه یا در امتداد خطوط مختلف متمرکز شود.
آستیگماتیسم در بسیاری از افراد خفیف است و ممکن است حتی متوجه وجود آن نشوند. با این حال، زمانی که میزان آن بیشتر باشد، تاری دید، خستگی چشم، سردرد، مشکل در دید شب و نیاز به جمع کردن چشمها برای واضحتر دیدن بیشتر خود را نشان میدهد. تشخیص دقیق تنها با یک معاینه کامل چشم امکانپذیر است و بر اساس علائم بهتنهایی نمیتوان وجود یا شدت آستیگماتیسم را مشخص کرد.
آستیگماتیسم چیست؟
برای درک بهتر آستیگماتیسم، ابتدا باید بدانیم که در یک چشم سالم، قرنیه و عدسی به شکلی عمل میکنند که پرتوهای نور را به سمت یک نقطه مشخص روی شبکیه هدایت کنند. اگر انحنای قرنیه یا عدسی در محورهای مختلف یکسان نباشد، قدرت تمرکز نور در جهات مختلف متفاوت خواهد بود. نتیجه این وضعیت، ایجاد تصویر تار یا distorted روی شبکیه است.
در آستیگماتیسم، قرنیه لزوماً کاملاً کروی نیست و ممکن است شکل آن بیشتر شبیه سطح یک توپ بیضی باشد. البته این تشبیه فقط برای درک ساده موضوع است و شکل آستیگماتیسم در افراد مختلف میتواند متفاوت باشد. این عارضه ممکن است همراه با نزدیکبینی یا دوربینی نیز وجود داشته باشد.
آستیگماتیسم را میتوان به دو گروه کلی منظم و نامنظم تقسیم کرد. در نوع منظم، قدرت انکساری در محورهای اصلی چشم به شکل قابل پیشبینیتری تغییر میکند و معمولاً با عینک یا لنز مناسب اصلاح میشود. نوع نامنظم میتواند با تغییرات غیرطبیعی سطح قرنیه همراه باشد و برای تشخیص دقیق آن گاهی تصویربرداری تخصصی قرنیه لازم است.
علائم آستیگماتیسم چیست؟
علائم این عارضه به میزان آستیگماتیسم و شرایط بینایی فرد بستگی دارد. برخی افراد هیچ علامت واضحی ندارند و آستیگماتیسم در جریان معاینه معمول چشم تشخیص داده میشود. در موارد علامتدار، موارد زیر شایعتر هستند:
تاری دید در فاصله نزدیک و دور
یکی از مهمترین نشانهها، واضح نبودن تصویر است. فرد ممکن است هم در مطالعه و کار با موبایل و هم هنگام تماشای اشیای دور، وضوح مطلوبی نداشته باشد.
کشیده یا distorted دیده شدن تصاویر
گاهی خطوط صاف، حروف یا اشیای مختلف کمی کشیده، مایل یا تغییرشکلیافته به نظر میرسند. شدت این حالت به نوع و مقدار آستیگماتیسم بستگی دارد.
سردرد و خستگی چشم
چشم برای ایجاد تصویر واضح تلاش بیشتری میکند. این مسئله میتواند پس از مطالعه، کار طولانی با رایانه یا تمرکز زیاد باعث احساس فشار، خستگی چشم یا سردرد شود.
مشکل در دید شب
برخی افراد مبتلا به آستیگماتیسم، مخصوصاً در تاریکی، اطراف منابع نور مانند چراغ خودروها یا چراغهای خیابان هاله یا کشیدگی مشاهده میکنند.
جمع کردن چشمها برای دید واضحتر
ممکن است فرد ناخودآگاه چشمهای خود را نیمهباز کند تا تصویر واضحتری به دست آورد. این رفتار در برخی خطاهای انکساری از جمله آستیگماتیسم دیده میشود.
چه عواملی باعث آستیگماتیسم میشوند؟
علت آستیگماتیسم همیشه مشخص نیست. بسیاری از افراد با این ویژگی متولد میشوند یا از دوران کودکی آن را دارند. با این حال، آستیگماتیسم ممکن است در طول زندگی نیز ایجاد یا تغییر کند. آسیب چشم و بعضی جراحیهای چشمی از عواملی هستند که میتوانند شکل قرنیه را تغییر دهند.
گاهی نیز بیماریهای قرنیه میتوانند باعث ایجاد آستیگماتیسم نامنظم شوند. به همین دلیل، اگر نمره آستیگماتیسم بهطور قابل توجهی تغییر کند یا دید با عینک مناسب همچنان کیفیت مطلوبی نداشته باشد، پزشک ممکن است بررسی دقیقتر سطح و ساختار قرنیه را توصیه کند.
نکته مهم این است که آستیگماتیسم نتیجه خیره شدن به تلویزیون، مطالعه در نور کم یا استفاده معمول از موبایل نیست. با این حال، فعالیتهای طولانیمدت نزدیک میتوانند خستگی چشم را بیشتر کنند و در فردی که خطای انکساری اصلاحنشده دارد، ناراحتی بیشتری ایجاد کنند.
آستیگماتیسم چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص آستیگماتیسم معمولاً با یک معاینه جامع چشم انجام میشود. هدف پزشک فقط این نیست که مشخص کند فرد آستیگمات است یا خیر؛ بلکه باید میزان آستیگماتیسم، محور آن و وضعیت قرنیه و سایر ساختارهای چشم نیز بررسی شود. تستهای مختلفی ممکن است بر اساس سن، علائم و شرایط چشم بیمار مورد استفاده قرار گیرند.
۱. تست حدت بینایی
در این مرحله فرد حروف یا علائم را از فاصله مشخص روی چارت بینایی میخواند. این آزمایش دید کلی را ارزیابی میکند، اما بهتنهایی نمیتواند نوع و میزان آستیگماتیسم را مشخص کند.
اگر دید فرد کاهش یافته باشد، پزشک بررسی میکند که آیا این کاهش با اصلاح عیب انکساری بهتر میشود یا خیر.
۲. تست انکسار یا رفراکشن
رفراکشن یکی از مهمترین مراحل تشخیص آستیگماتیسم است. در این آزمایش، عدسیهای مختلف با قدرتهای متفاوت در مقابل چشم قرار میگیرند تا مشخص شود کدام ترکیب از عدسیها بهترین وضوح دید را ایجاد میکند.
نسخه آستیگماتیسم معمولاً علاوه بر قدرت کروی، دارای مؤلفه استوانهای و محور (Axis) است. این محور نشان میدهد اصلاح استوانهای باید در چه جهتی قرار بگیرد.
اتورفراکتومتر نیز میتواند تخمین اولیهای از وضعیت انکساری چشم ارائه دهد، اما نتیجه دستگاه لزوماً جایگزین ارزیابی کامل پزشک و رفراکشن دقیق نمیشود.
۳. رتینوسکوپی
رتینوسکوپی یا اسکیاسکوپی یک روش عینی برای ارزیابی انکسار چشم است. در این روش پزشک با بررسی انعکاس نور از داخل چشم، اطلاعاتی درباره قدرت انکساری و آستیگماتیسم به دست میآورد.
این روش در کودکانی که نمیتوانند بهخوبی به سؤالات مربوط به وضوح تصویر پاسخ دهند نیز میتواند کاربرد داشته باشد.
۴. کراتومتری
کراتومتری یکی از تستهای تخصصی برای بررسی انحنای سطح جلویی قرنیه است. دستگاه کراتومتر با اندازهگیری بازتاب نور از قرنیه، میزان انحنا را در محورهای مختلف مشخص میکند.
از آنجا که تفاوت انحنای قرنیه در محورهای مختلف میتواند با آستیگماتیسم مرتبط باشد، کراتومتری اطلاعات مهمی در اختیار چشمپزشک قرار میدهد. این آزمایش سریع، بدون درد و معمولاً در مطب قابل انجام است.
۵. توپوگرافی یا توموگرافی قرنیه
در بعضی بیماران، اندازهگیری معمول انکسار برای ارزیابی کامل کافی نیست. در این شرایط، پزشک ممکن است تصویربرداری از قرنیه را درخواست کند.
توپوگرافی قرنیه یک نقشه دقیق از شکل و انحنای سطح قرنیه ارائه میدهد و میتواند برای بررسی آستیگماتیسم نامنظم و ارزیابی وضعیت قرنیه بسیار مفید باشد. این بررسی بهخصوص زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بیمار برای برخی روشهای اصلاح عیوب انکساری مانند جراحی لیزری ارزیابی میشود.
۶. معاینه با اسلیتلمپ
چراغ شکافدار یا اسلیتلمپ به پزشک اجازه میدهد ساختارهای جلویی چشم را با بزرگنمایی مناسب بررسی کند. این معاینه میتواند در کنار سایر آزمایشها برای پیدا کردن تغییرات قرنیه، عدسی یا دیگر بخشهای چشم انجام شود.
آیا آستیگماتیسم با تست خانگی قابل تشخیص است؟
تستهای اینترنتی یا نمودارهایی که با عنوان «تست آستیگماتیسم در خانه» منتشر میشوند، ممکن است فرد را نسبت به احتمال وجود یک مشکل بینایی حساس کنند، اما تشخیص پزشکی محسوب نمیشوند.
برای مثال، ممکن است فرد با نگاه کردن به یک نمودار متوجه شود خطوط در یک جهت واضحتر یا تیرهتر دیده میشوند. این مسئله میتواند با آستیگماتیسم ارتباط داشته باشد، اما نمیتواند میزان، محور یا نوع آن را مشخص کند.
تنها راه مطمئن برای مشخص کردن آستیگماتیسم، انجام معاینه کامل چشم و ارزیابی انکسار و در صورت نیاز شکل قرنیه است.
درجه آستیگماتیسم چگونه مشخص میشود؟
در نسخه عینک، آستیگماتیسم معمولاً با دو عدد مهم مشخص میشود: Cylinder و Axis.
عدد Cylinder مقدار اصلاح استوانهای مورد نیاز برای اصلاح آستیگماتیسم را نشان میدهد و Axis جهت یا محور این اصلاح را مشخص میکند. بنابراین تنها دانستن اینکه فرد «آستیگمات است» برای تهیه نسخه کافی نیست و باید مقدار و محور آن نیز اندازهگیری شود.
نکته مهم دیگر این است که شدت علائم همیشه دقیقاً با عدد آستیگماتیسم یکسان نیست. بعضی افراد با مقدار نسبتاً پایین ممکن است تاری یا خستگی چشم بیشتری احساس کنند، در حالی که فرد دیگری با عدد مشابه، علامت خاصی نداشته باشد.
آیا آستیگماتیسم نیاز به درمان دارد؟
همه افراد مبتلا به آستیگماتیسم الزاماً به درمان نیاز ندارند. اگر آستیگماتیسم خفیف باشد و تأثیر قابل توجهی بر کیفیت دید نداشته باشد، ممکن است پزشک فقط پیگیری دورهای را پیشنهاد کند. در صورت وجود تاری دید یا ناراحتی بینایی، عینک و لنز تماسی از گزینههای رایج اصلاح هستند.
برای افرادی که شرایط مناسب داشته باشند، روشهای جراحی اصلاح عیوب انکساری نیز ممکن است مطرح شود. جراحیهای لیزری مانند LASIK با تغییر شکل قرنیه میتوانند در برخی بیماران آستیگماتیسم را همراه با نزدیکبینی یا دوربینی اصلاح کنند. البته مناسب بودن این روش تنها پس از بررسی کامل چشم، وضعیت قرنیه و سایر عوامل تعیین میشود.
برای آشنایی بیشتر با یکی از روشهای اصلاح عیوب انکساری میتوانید صفحه جراحی لیزیک چشم را مطالعه کنید.
آیا هر تاری دیدی به معنی آستیگماتیسم است؟
خیر. تاری دید میتواند دلایل مختلفی داشته باشد. نزدیکبینی، دوربینی، مشکلات عدسی، بیماریهای قرنیه و برخی اختلالات شبکیه نیز میتوانند کیفیت دید را کاهش دهند. به همین دلیل، خودتشخیصی بر اساس علائم توصیه نمیشود.
اگر دید شما اخیراً تغییر کرده، با وجود عینک همچنان تاری دارید، نمره چشم مرتب تغییر میکند یا علائمی مانند دوبینی و کاهش محسوس دید ایجاد شده است، معاینه چشمپزشکی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
همچنین اگر آستیگماتیسم در کودکان تشخیص داده نشود و اصلاح مناسب صورت نگیرد، در برخی موارد میتواند بر رشد طبیعی بینایی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، بررسی منظم بینایی کودکان اهمیت ویژهای دارد.
ارتباط آستیگماتیسم با سایر مشکلات چشمی
آستیگماتیسم ممکن است بهتنهایی وجود داشته باشد یا همراه با سایر عیوب انکساری دیده شود. در برخی بیماران نیز پزشک هنگام بررسی علت تاری دید، مشکلات دیگری را شناسایی میکند که نیازمند ارزیابی یا درمان جداگانه هستند.
برای مثال، استرابیسم یا انحراف چشم میتواند بر هماهنگی دو چشم و کیفیت دید تأثیر بگذارد. اگر در کنار تاری دید، انحراف ظاهری چشم یا مشکلات هماهنگی بین دو چشم وجود دارد، بررسی تخصصی ضروری است. در این زمینه میتوانید صفحه [درمان انحراف چشم یا استرابیسم اصفهان] بخوانید.
از سوی دیگر، جراحیهای مختلف چشم نیز شرایط و ارزیابیهای اختصاصی خود را دارند. برای نمونه، اگر فردی کاندید جراحی آب مروارید باشد، بررسی دقیق وضعیت چشم و انتخاب مناسب روش جراحی و لنز اهمیت زیادی دارد. اطلاعات بیشتر را میتوانید در مطلب جراحی آب مروارید اصفهان دنبال کنید.
آیا آستیگماتیسم با بلفاروپلاستی ارتباط دارد؟
بلفاروپلاستی با هدف اصلاح برخی مشکلات پلک و پوست و بافت اطراف چشم انجام میشود و با اصلاح مستقیم آستیگماتیسم تفاوت دارد. بنابراین نباید این دو روش را جایگزین یکدیگر دانست.
اگر هدف فرد اصلاح افتادگی یا تغییرات پلک باشد، ارزیابی تخصصی پلک و بافت اطراف چشم اهمیت دارد. برای آشنایی با این موضوع میتوانید مطلب بلفاروپلاستی را مطالعه کنید.
جمعبندی
آستیگماتیسم یک خطای شایع انکساری است که در اثر تفاوت انحنای قرنیه یا عدسی در محورهای مختلف ایجاد میشود و میتواند تاری، اعوجاج تصویر، خستگی چشم، سردرد و مشکل در دید شب را به همراه داشته باشد. با این حال، شدت علائم در همه افراد یکسان نیست و حتی آستیگماتیسم خفیف ممکن است بدون علامت باشد.
تشخیص آستیگماتیسم با یک معاینه کامل چشم انجام میشود. تست حدت بینایی، رفراکشن، رتینوسکوپی، کراتومتری و در موارد لازم توپوگرافی قرنیه، اطلاعاتی درباره میزان، محور و نوع آستیگماتیسم در اختیار پزشک قرار میدهند.
اگر تاری دید دارید یا احساس میکنید وضوح بینایی شما کاهش یافته است، بهتر است به جای اتکا به تستهای خانگی، یک معاینه تخصصی انجام دهید. تشخیص دقیق نهتنها به انتخاب عینک یا لنز مناسب کمک میکند، بلکه در صورت مطرح بودن جراحیهای اصلاح عیوب انکساری، امکان ارزیابی دقیقتر شرایط چشم را نیز فراهم میسازد.
سؤالات متداول
آیا آستیگماتیسم باعث تاری دید نزدیک و دور میشود؟
بله. آستیگماتیسم میتواند باعث تاری یا اعوجاج دید در فواصل مختلف شود، هرچند نوع و شدت علائم در افراد متفاوت است.
بهترین تست برای تشخیص آستیگماتیسم چیست؟
یک تست واحد برای همه افراد وجود ندارد. معمولاً رفراکشن برای تعیین وضعیت انکساری انجام میشود و در صورت نیاز، کراتومتری یا تصویربرداری قرنیه برای بررسی شکل و انحنای آن مورد استفاده قرار میگیرد.
آیا آستیگماتیسم با عینک اصلاح میشود؟
در بسیاری از افراد، عینک با عدسی مناسب میتواند تاری ناشی از آستیگماتیسم را اصلاح کند. لنزهای تماسی و در افراد واجد شرایط، برخی روشهای جراحی نیز از گزینههای اصلاح هستند.
آیا آستیگماتیسم قابل درمان دائمی است؟
بسته به علت، میزان و شرایط چشم، روشهای مختلفی برای اصلاح آن وجود دارد. عینک و لنز دید را اصلاح میکنند، در حالی که برخی جراحیهای انکساری میتوانند شکل قرنیه را تغییر دهند. انتخاب روش مناسب نیازمند معاینه و ارزیابی تخصصی است.